Yüksek Rönesans: Leonardo, Michelangelo, Rafael

Giriş

1490'lardan 1520'lere kadar süren dönem, sanat tarihinde Yüksek Rönesans olarak anılır. Bu kısa ama yoğun dönemde İtalya'da, özellikle Floransa ve Roma'da, üç isim sanatın sınırlarını yeniden çizdi: Leonardo da Vinci, Michelangelo Buonarroti ve Raffaello Sanzio (Rafael). Bir önceki dersimizde Rönesans'ın nasıl doğduğunu, perspektifin ve insan bedenine duyulan merakın nasıl geliştiğini görmüştük; bu ders o birikimin olgunluk meyvelerini, yani sanat tarihinin en çok bilinen eserlerinden bazılarını konu alıyor.

Bugün bir müze kartpostalını, bir telefon kılıfını ya da bir reklam görselini düşünün: Mona Lisa'nın gizemli gülümsemesi, Sistine Şapeli tavanındaki parmak ucu dokunuşu, ya da Atina Okulu'ndaki filozof kalabalığı hâlâ karşımıza çıkar. Bu üç ismin eserleri, beş asırdır popüler kültürün ve sanat eğitiminin ortak dili hâline gelmiştir. Onları tanımak, sadece tarih bilgisi edinmek değil, günümüz görsel kültürünün kökenine inmektir.

Bilmen gerekenler

Aşağıdaki tablo, üç ustayı ve öne çıkan eserlerini kısaca özetler.

Dönemi anlamak için birkaç kavramı da hatırlamakta fayda var: sfumato, renklerin ve hatların keskin sınırlar olmadan birbirine geçmesini sağlayan bir boyama tekniğidir; kompozisyon, bir eserdeki figürlerin ve unsurların düzenlenme biçimidir; fresk

Anlatım

Leonardo da Vinci, 1452'de Floransa yakınlarındaki Vinci kasabasında doğdu. Ressamlığın yanı sıra anatomi, mühendislik, botanik ve mimari ile de ilgilendi; geride bıraktığı defterlerde uçan araç taslaklarından insan vücudunun kesitlerine kadar pek çok çizim bulunur. Bu çok yönlülük, onun resimlerine de yansıdı: Mona Lisa'daki yüz ifadesinin belirsizliği, ağız ve göz çevresindeki keskin çizgilerin yumuşatılmasıyla, yani sfumato tekniğiyle elde edilmiştir. Bu teknik sayesinde figür, bakana göre değişen bir ifadeye bürünür gibi görünür.

Leonardo'nun bir diğer başyapıtı Son Akşam Yemeği, Milano'da bir manastırın yemekhane duvarına yapılmıştır. Eser, İsa'nın öğrencilerine ihanet edileceğini söylediği anı konu alır; Leonardo, on iki öğrencinin şaşkınlık ve tedirginliğini farklı beden dilleri ve gruplaşmalarla göstererek, o âna dramatik bir gerilim katmıştır. Ne yazık ki kullandığı deneysel teknik zamanla eserin bozulmasına yol açmış, bu yüzden yapıt yüzyıllar içinde defalarca restore edilmiştir.

Michelangelo ise Leonardo'dan bir kuşak sonra, 1475'te doğdu ve kendini önce heykeltıraş olarak tanımlıyordu. 1501-1504 yılları arasında Floransa'da tamamladığı Davut heykeli, mermerden yontulmuş, iri boyutlu ve kusursuz anatomik detaylara sahip bir gençlik ve cesaret simgesidir. Michelangelo, mermerin içinde zaten var olan figürü ortaya çıkardığını söylerdi; bu yaklaşım, onun heykel sanatına bakışını özetler.

Papa II. Julius'un daveti üzerine Roma'ya giden Michelangelo, 1508-1512 yılları arasında Vatikan'daki Sistine Şapeli'nin tavanını freskle süsledi. Yaklaşık 500 metrekarelik bu yüzeyde, Yaratılış kitabından sahneler resmedilmiştir; en tanınan bölüm, Tanrı'nın parmağıyla Adem'e dokunarak ona hayat verdiği sahnedir. Michelangelo bu devasa işi büyük ölçüde sırtüstü, iskele üzerinde çalışarak tamamlamıştır ve eser, insan bedenini heykelsi bir güçle resmetme konusundaki ustalığını gösterir.

Raffaello Sanzio, üç ustanın en genci olarak 1483'te doğdu ve Leonardo ile Michelangelo'nun tekniklerinden büyük ölçüde etkilendi. Rafael'in Roma'da, Vatikan Sarayı'nın bir odasına (Stanza della Segnatura) yaptığı Atina Okulu freski, antik Yunan filozoflarını tek bir mekânda, canlı bir sohbet hâlinde bir araya getirir. Eserde Platon ve Aristoteles merkezde yürürken çevrelerinde matematikçiler, gökbilimciler ve düşünürler yer alır; kompozisyonun mimari çerçevesi, perspektif kurallarının ustaca kullanımını gösterir. Rafael, 1520'de otuz yedi yaşındayken erken yaşta hayatını kaybetti; ölümünün, bazı sanat tarihçilerine göre Yüksek Rönesans'ın sonunu simgelediği söylenir, ancak dönemin kesin bitiş tarihi konusunda kaynaklar arasında görüş ayrılığı vardır.

Yakın okuma / örnek

Rafael'in Atina Okulu eserine yakından bakalım. Fresk, gerçek bir olayı değil, farklı çağlardan filozofları hayali bir buluşmada bir araya getiren simgesel bir sahneyi resmeder. Kompozisyonun ortasında yürüyen iki figürden biri elini yukarı, göğe doğru kaldırır; bu, ideaların ve soyut düşüncenin dünyasını temsil eden Platon'dur. Yanındaki figür ise elini yere, somut dünyaya doğru uzatır; bu da gözleme ve deneye dayalı bilgiyi temsil eden Aristoteles'tir. Rafael, iki filozofun el hareketiyle, felsefe tarihindeki idealizm ile gerçekçilik arasındaki farkı tek bir görsel jestte özetlemiştir.

Eserin mimari arka planı da tesadüfi değildir: kemerli, yüksek tavanlı yapı, dönemin Roma'sında yükselmekte olan Aziz Petrus Bazilikası'nın mimarisinden esinlenmiş olabilir. Bu, Rafael'in yalnızca insan figürlerini değil, mekânı da matematiksel bir düzenle kurguladığını gösterir. Atina Okulu, Yüksek Rönesans'ın temel hedefini özetler: antik bilgeliği, yeni çağın teknik olanaklarıyla (doğru perspektif, anatomik doğruluk, dengeli kompozisyon) yeniden canlandırmak.

Sık karıştırılanlar

• Leonardo ile Michelangelo çağdaş olsalar da aralarında yirmi üç yıllık yaş farkı vardır; Rafael ise ikisinden de gençtir ve onların etkisiyle yetişmiştir.
• Pieta heykeli (Meryem'in kucağında ölü İsa'yı tuttuğu sahne) ile Davut heykeli karıştırılabilir; Pieta daha erken bir tarihte, 1498-1499 civarında yapılmıştır ve konusu tamamen farklıdır.
• Sistine Şapeli'nin tavan freskiyle, şapelin arka duvarındaki Son Yargı freski farklı eserlerdir; ikincisini Michelangelo çok daha sonra, ileri yaşlarında yapmıştır.
• "Rönesans adamı" ifadesi genellikle Leonardo için kullanılır, ama bu bir dönem terimi değil, çok yönlü yeteneği olan kişiler için sonradan türetilmiş bir benzetmedir.
• Yüksek Rönesans'ın kesin başlangıç ve bitiş tarihleri konusunda kaynaklar arasında küçük farklılıklar vardır; bu ders yaygın kabul gören yaklaşık tarihleri esas almıştır.

Kendini sına

1. Sfumato tekniği nedir ve hangi sanatçıyla özdeşleşmiştir?
2. Michelangelo'nun Sistine Şapeli tavanını hangi yıllar arasında tamamladığı bilinmektedir?
3. Atina Okulu freskinde Platon ve Aristoteles'i temsil eden el hareketleri neyi simgeler?
4. Davut heykeli hangi malzemeden yapılmıştır ve hangi şehirde bulunur?
5. Rafael'in yaşça diğer iki ustadan daha genç olması, sanatına nasıl bir etki yapmış olabilir?

Cevaplar

1. Sfumato, renk ve çizgi sınırlarının yumuşak geçişlerle belirsizleştirilmesidir; en çok Leonardo da Vinci ile özdeşleşmiştir.
2. 1508-1512 yılları arasında tamamlanmıştır.
3. Platon'un yukarı kalkan eli soyut fikirler dünyasını, Aristoteles'in yere uzanan eli ise gözleme dayalı somut bilgiyi simgeler.
4. Mermerden yapılmıştır ve Floransa'dadır.
5. Rafael, Leonardo ve Michelangelo'nun tekniklerini gözlemleyip kendi dengeli ve uyumlu üslubunu geliştirebilmiştir; bu da onu bir sentezleyici sanatçı konumuna getirmiştir.

Bir sonraki derste, bu klasik denge ve uyum anlayışının nasıl gerilmeye ve kırılmaya başladığını, sanatçıların kuralları bilinçli biçimde bozduğu yeni bir üslubu ele alacağız.