Temel Kavramlar: Faktör, Seviye, Yanıt, Etkileşim ve Hata

DOE'nin Dili: Neden Önce Kavramlar?

Önceki derste DOE'nin neden "her seferinde bir değişkeni değiştirme" yaklaşımından daha verimli olduğunu konuştuk. Şimdi o yaklaşımı kullanabilmek için ortak bir dile ihtiyacımız var. Bir deneyi doğru planlayabilmek için önce neyi değiştirdiğimizi, neyi ölçtüğümüzü ve neyi kontrol altında tuttuğumuzu net söylemeliyiz. Bu ders, sonraki dersteki deney planlama adımlarının temelini oluşturur.

Temel Kavramlar

• Faktör: Bilinçli olarak değiştirdiğiniz girdi. Örneğin fırın sıcaklığı, pres basıncı, çağrı merkezinde vardiya düzeni.
• Seviye: Bir faktörün denediğiniz değerleri. Sıcaklık için 180 ve 200 derece iki seviyedir.
• Yanıt: Ölçtüğünüz çıktı. Hatalı ürün oranı, çevrim süresi, müşteri memnuniyet puanı gibi.
• Ana etki: Bir faktörün seviyesi değişince yanıtta ortalama olarak oluşan değişim.
• Etkileşim: Bir faktörün etkisinin, başka bir faktörün seviyesine göre değişmesi.
• Hata (deneysel hata): Faktörlerle açıklanamayan, tekrarlarda görülen rastgele değişkenlik.

Örnek: Ekmek Fırını

Bir üretim tesisinde ekmeğin kabuk kalınlığı sorun olsun. Yanıt: kabuk kalınlığı. Faktörler: fırın sıcaklığı (iki seviye) ve pişirme süresi (iki seviye).

Ana Etki mi, Etkileşim mi?

Ana etki "sıcaklığı artırınca ortalama ne oluyor?" sorusunu yanıtlar. Etkileşim ise "bu etki, süreye göre değişiyor mu?" sorusunu yanıtlar. Etkileşim varsa faktörleri tek tek optimize etmek yanıltıcıdır. Bu yüzden DOE'de faktörler birlikte değiştirilir.

Değişkenliğin Kaynakları

• Kontrol edilen faktörler: Deneyde bilerek değiştirdiklerimiz.
• Kontrol edilebilen ama sabit tutulanlar: Aynı hammadde partisi, aynı operatör gibi.
• Kontrol edilemeyenler (gürültü): Ortam nemi, malzeme farkları, ölçüm hatası.

Hata terimi, gürültünün toplam etkisidir. Etkinin gerçek mi yoksa şans mı olduğunu ancak hatayla kıyaslayarak anlarız. Bunun için tekrar (aynı ayarı birden fazla deneme) gerekir.

Sık Hatalar

• Yanıtı belirsiz tanımlamak ("kalite iyileşsin" yerine ölçülebilir bir değer seçmek gerekir).
• Faktör seviyelerini çok yakın seçip etkiyi göremez hale gelmek.
• Ölçüm sistemini doğrulamadan deneye başlamak.
• Etkileşimi hiç düşünmemek.

Küçük Uygulama

Kendi işinizden bir süreç seçin. Bir yanıt, iki faktör ve her faktör için iki seviye yazın. Sonra şunu sorun: "Bu iki faktör arasında etkileşim olabilir mi?" ve hatanın en olası kaynağını not edin.

Sonraki Derse Köprü

Artık dili biliyoruz. Bir sonraki derste bu kavramları kullanarak deneyin nasıl planlanacağını, hedefin nasıl yazılacağını ve faktör ile seviyelerin nasıl seçileceğini adım adım göreceğiz.