Öznitelik Kontrol Kartları: p, np, c ve u Kartları

Öznitelik Kontrol Kartları: p, np, c ve u Kartları

Önceki derste öğrendiğimiz değişken kontrol kartları (X-R, X-S gibi), ölçülebilir, sürekli verilerle çalışır. Ancak gerçek üretim ortamında çoğu zaman kesikli verilerle karşı karşıya kalırız: bir ürün hatalı mı, yoksa hatasız mı? Bir levhadaki kaç hata var? Bir baskı işlemindeki çizik sayısı ne? Bu gibi durumlar için öznitelik kontrol kartları kullanılır. Öznitelik kontrol kartları, ölçüm yerine sayma, belirleme ve kategorize etme işlemleriyle çalışır ve kesikli verileri izler.

p Kartı: Hatalı Oran Kartı

p kartı (proportion defective), her örnekteki hatalı ürünlerin oranını izler. Örneğin, 100 adet ürün örneğinden 5 tanesi hatalıysa, p = 5/100 = 0,05 (yüzde 5).

• Kullanım durumu: Ürün kalitesinin genel yeterlilik durumunu takip etmek istediğinizde
• Avantajı: Örnek boyutları değişiklik gösterebilir, eğer yüzde olarak normalleştirilirse karşılaştırma yapılabilir
• Kontrol Limitleri: Üst limit (UCL) ve alt limit (LCL), p̄ ortalama oranı ve örnek boyutuna göre hesaplanır
• Örnek: Elektronik fabrikada haftada 100, 120, 90 adet olmak üzere farklı sayıda ürün kontrol ediliyor. Hatalı oranları sırasıyla yüzde 3, yüzde 2,5 ve yüzde 3,3. p kartı tüm bu oranları karşılaştırabilir.

np Kartı: Hatalı Sayısı Kartı

np kartı (number of defectives), p kartı ile benzer, ancak oranı değil, hatalı ürünlerin mutlak sayısını izler. Önemli fark: örnek boyutları sabit olmalıdır.

• Kullanım durumu: Her gün aynı sayıda ürün kontrol ediyor ve hatalarının sayısını izlemek istediğinizde
• Avantajı: Hesaplaması p kartından daha basit, doğrudan sayılarla çalışılır
• Sınırlama: Örnek boyutu değişirse, np kartı kullanılamaz; p kartına geçmek gerekir
• Örnek: Günde tam 200 adet şirket ürünü test ediliyor. 5 gün boyunca hatalı sayıları: 6, 8, 4, 7, 5 adet.

c Kartı: Hata Sayısı Kartı

c kartı (number of defects per unit), bir birim ürün başına hata sayısını izler. Burada "hata" kavramı geniş: çizik, boya lekeleri, ölçü sapması gibi birden fazla türde hata olabilir.

• Kullanım durumu: Bir ürünün tamamında kaç tür hata olduğunun denetimi
• Avantajı: Bir ürünün genel kalite durumunu detaylı bir şekilde izler
• Not: Örnek boyutu sabit olmalıdır (ör. 1 otomobil, 1 bilgisayar, 1 kumaş rulo)
• Örnek: Bir kumaş fabrikasında her gün 1 rulo kumaş (sabit boyut) kontrol ediliyor ve çizik, leke, renk farklılığı gibi tüm hatalar sayılıyor. Günlük hata sayıları: 12, 15, 10, 18, 14.

u Kartı: Normalize Hata Oranı Kartı

u kartı (defects per unit), c kartının geliştirilmiş halidir. c kartında birim boyutu sabit iken, u kartında değişen birim boyutlarıyla çalışılabilir. Hata sayısı birim büyüklüğüne göre normalize edilir.

• Kullanım durumu: Farklı uzunluklarda kumaş, farklı ağırlıklarda kağıt veya değişen sayıda bileşen içeren ürünler
• Avantajı: Örnek boyutu değişse bile karşılaştırma yapılabilir
• Hesaplama: u = (toplam hata sayısı) / (toplam birim sayısı)
• Örnek: Bir yazılım şirketi, aylık kodda bulduğu hatalarını satırbaşı hata oranı olarak izliyor. Farklı modüllerin kod satır sayıları değişse bile, "her 1000 satırda ortalama kaç hata" şeklinde normalize edilir.

Kontrol Kartları Karşılaştırma

Pratik Uygulama: Tekstil Fabrikası Örneği

Bir tekstil fabrikasında haftada 5 gün 1 metre kumaş kontrol ediliyor. Her metrede üretim hatalarının (iplik kopması, renk tonundan sapma, doku bozukluğu) toplam sayısı kaydediliyor:

• Pazartesi: 4 hata
• Salı: 6 hata
• Çarşamba: 3 hata
• Perşembe: 7 hata
• Cuma: 5 hata

Ortalama: (4+6+3+7+5)/5 = 5 hata/metre. Bu durumda c kartı kullanılır. Kontrol limitlerinin ortalamanın üstü ve altı 2-3 standart sapma mesafesinde olacak şekilde hesaplanır. Perşembe günü 7 hatanın kontrol limitlerini aşıp aşmadığı incelenir. Eğer aşmışsa, o günkü üretim süreci kontrol edilmeli ve düzeltici önlem alınmalıdır.

İpuçları ve Sık Hatalar

• Sık Hata 1: Örnek boyutu değişken iken np kartı kullanmak. Doğru seçim: p kartı veya u kartı olmalıdır.
• Sık Hata 2: c kartı ile u kartını karıştırmak. c kartı sabit birim için, u kartı değişen birim boyutları için kullanılır.
• İpucu: Öznitelik kartları, değişken kartlardan daha dar kontrol limitine sahip olabilir. Süreci iyileştirirken bu limitler yeniden hesaplanmalıdır.
• İpucu: Öznitelik verilerini kategorize ederken muğlak tanımlardan kaçının. "Hata" veya "kusur" kelimesinin tam olarak ne anlama geldiğini yazılı hale getirin ve ekip hemfikir olmalıdır.