Aylık Bütçeni Adım Adım Kurmak

Neden önemli?

Ay başında maaş veya harçlık cebine girer, canın rahat olur. Ama ayın on beşinde cüzdana bakarsın, para yarılanmış bile değil, neredeyse bitmiş. "Nereye gitti bu para?" diye düşünürsün ama cevap yok, çünkü hiçbir yere yazmadın. Bir öğrenci düşün: ailesinden ayda 3000 lira alıyor, ama ayın son haftasında öğle yemeğine bile para kalmıyor. Bir emekli düşün: maaşı düzenli geliyor ama faturalar, ilaçlar, torun harçlıkları derken ay sonunu zor getiriyor. Bütçe, paranın nereye gittiğini gören bir harita gibidir. Harita olmadan yolculuğa çıkarsan kaybolursun; parada da aynı şey olur.

Temel bilgi

Bütçe, karmaşık bir şey değildir. Sadece şu iki soruya cevap verir: Bu ay ne kadar param var? ve Bu parayı nereye harcayacağım? Bunu yapmak için önce giderlerini iki gruba ayırmayı öğrenmen gerekir.

Sabit giderler genelde sözleşmeyle bağlıdır, o yüzden ay içinde aniden değiştirmen zordur. Değişken giderler ise senin elindedir; bütçede en çok oynama yapabileceğin alan burasıdır. Bir de gelir kalemin var: maaş, harçlık, burs, emekli maaşı, ek iş geliri gibi. Bütçe kurmanın özü, gelirini alıp giderlerine paylaştırmaktır; öyle ki ay sonunda eksiye düşmeyesin, hatta biraz da kenara ayırabilesin.

Adım adım nasıl yapılır?

1. Bir sayfa veya defter aç. Elle bir deftere, telefonun not uygulamasına ya da basit bir tabloya yazabilirsin. Karmaşık bir uygulamaya ihtiyacın yok, kağıt kalem yeterlidir.
2. Ayın toplam gelirini en üste yaz. Maaş, harçlık, burs, ne alıyorsan tek bir toplam rakam olarak yaz. Belirsizse geçen ayın ortalamasını kullan.
3. Sabit giderlerini alt alta listele. Kira, faturalar, abonelikler, taksitler. Her birinin yanına geçen ay ne kadar ödediğini yaz. Emin değilsen fatura veya banka dökümüne bak.
4. Değişken giderlerini ayrı bir başlık altında listele. Market, ulaşım, dışarıda yemek, giyim, eğlence gibi kategoriler aç. Bu ay için gerçekçi bir tahmin yaz; geçen birkaç ayı hatırlamaya çalış.
5. Sabit ve değişken giderleri topla, gelirden çıkar. Gelir eksi toplam gider ne veriyor? Pozitifse elinde para kalıyor demektir, negatifse gelirinden fazla harcıyorsun demektir.
6. Kalan varsa bir kısmını tasarrufa ayır. Kalan yoksa veya eksiyse, değişken gider kalemlerinden hangisini azaltabileceğine bak; genelde en kolay kısılan yer dışarıda yeme veya eğlencedir.
7. Ay boyunca harcamalarını not al. Küçük bir deftere veya telefona her harcamadan sonra birkaç saniyede yaz. Bu, tahminini gerçekle karşılaştırmanı sağlar.
8. Ay sonunda tahmin ile gerçeği karşılaştır. Hangi kalemde fazla harcadın, hangisinde tasarruf ettin? Bu bilgiyi bir sonraki ayın bütçesine yansıt.

Örnek

Bir çalışanın aylık geliri 25.000 lira olsun. Sabit giderleri şöyle: kira 8.000, faturalar (elektrik, su, internet, telefon) 1.500, abonelikler (dijital yayın platformları) 300, kredi kartı taksiti 2.000. Sabit giderler toplamı: 11.800 lira. Değişken giderler için şu tahmini yapıyor: market 3.500, ulaşım 1.000, dışarıda yemek 1.500, giyim ve kişisel bakım 1.000, eğlence 500. Değişken giderler toplamı: 7.500 lira. Toplam gider: 11.800 + 7.500 = 19.300 lira. Gelirden çıkarınca: 25.000 - 19.300 = 5.700 lira kalıyor. Bu kalan parayı iki parçaya bölüyor: 3.000 lirasını tasarruf hesabına aktarıyor, 2.700 lirasını beklenmedik küçük harcamalar için esnek bırakıyor. Ay boyunca harcamalarını not ettiğinde görüyor ki dışarıda yemek için 1.500 yerine 2.100 lira harcamış. Bu fark ona bir sonraki ay için uyarı oluyor: ya bu kalemi kısacak ya da başka bir kalemden dengeleyecek.

Sık yapılan hatalar

• Bütçeyi sadece kafada yapmak, hiçbir yere yazmamak. Yazılı olmayan bütçe, birkaç gün içinde unutulur.
• Değişken giderleri çok iyimser tahmin etmek. "Bu ay dışarıda hiç yemek yemem" demek, sonra gerçekleşmeyince bütçeyi baştan bozar.
• Küçük harcamaları önemsememek. Günde bir kahve, bir atıştırmalık gibi harcamalar tek tek küçük görünse de ay sonunda toplam ciddi bir rakam tutabilir.
• Sadece gelir girdiğinde bütçe yapıp, ay boyunca hiç takip etmemek. Bütçe bir kere yapılıp unutulacak şey değil, ay boyunca kontrol edilmesi gereken bir araçtır.
• Beklenmedik giderlere (doğum günü hediyesi, ani tamirat) hiç pay ayırmamak. Böyle bir gider çıktığında bütçe tamamen alt üst olur.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Bir defter veya tablo aç, bu ayki toplam gelirini ve sabit giderlerini yaz.
• Son üç ayın banka dökümüne veya harcama geçmişine bakarak değişken giderlerin için gerçekçi bir ortalama çıkar.
• Üç gün boyunca yaptığın her harcamayı, ne kadar küçük olursa olsun, bir kağıda veya telefona not et.

Kendini sına

• 1) Sabit gider ile değişken gider arasındaki temel fark nedir?
• 2) Bir bütçe tablosunda en üste hangi bilgi yazılır?
• 3) Gelirden giderler çıkarıldığında sonuç negatifse ne yapılmalıdır?
• 4) Ay boyunca harcamaları not almanın faydası nedir?
• 5) Örnekteki çalışan hangi gider kaleminde tahmininden fazla harcama yaptı?

Cevaplar

• 1) Sabit giderler her ay hemen hemen aynı kalır ve değiştirilmesi zordur (kira, fatura, taksit gibi); değişken giderler ay ay değişir ve kişinin kontrolündedir (market, eğlence gibi).
• 2) O ayki toplam gelir yazılır.
• 3) Değişken gider kalemlerinden hangisinin azaltılabileceğine bakılmalı, gerekirse harcamalar kısılmalıdır.
• 4) Tahmin edilen giderlerle gerçekte yapılan giderleri karşılaştırma imkanı verir, böylece bir sonraki ayın bütçesi daha doğru kurulur.
• 5) Dışarıda yemek kalemi (1.500 lira tahmin, 2.100 lira gerçekleşme).

Bir önceki derste harcamalarını ve gelirini nasıl izleyeceğini öğrenmiştin; bu ders, o bilgiyi kullanarak elinle tutabileceğin, gerçek bir bütçe planına dönüştürmeni sağladı. Bir sonraki derste, bu bütçeden nasıl para artırabileceğini ve bu artan parayı akıllıca nasıl biriktirebileceğini, yani tasarruf alışkanlığını nasıl kalıcı hale getireceğini göreceksin.