Erteleme Nedir, Neden Yaparız?

Hoş geldin! Bu kursta erteleme alışkanlığını birlikte ele alacağız. İlk derste işe kolay bir yerden başlıyoruz: erteleme aslında nedir ve beynimiz neden bunu yapar? Merak etme, bu ders sadece 10 dakikanı alacak ve seni suçlamayacak; sadece anlamana yardımcı olacak.

Neden önemli?

Bir öğrenci düşün. Yarın sınavı var ama telefonunu eline alıp sosyal medyada geziniyor. "Birazdan başlarım" diyor, sonra saat oluyor gece yarısı. Ya da bir çalışan düşün: önemli bir raporu bitirmesi gerekiyor ama önce masasını topluyor, sonra kahve yapıyor, sonra e-postalarına bakıyor. Rapora hâlâ başlamamış.

Bu durumlar tanıdık geliyor mu? Hemen hemen herkesin başına gelir. Bir ev hanımı temizlik yapması gerekirken telefonla oyalanabilir, bir emekli doktor randevusunu hep "yarın ararım" diye erteleyebilir, yeni mezun bir genç iş başvurularını "CV'mi düzeltince yaparım" diyerek geciktirebilir. Erteleme, yaşa, mesleğe, eğitime bakmadan herkesi etkileyen bir davranıştır.

Bunu anlamak önemli, çünkü erteleme fark edilmezse zamanla kartopu gibi büyür. Küçük bir görev ertelendiğinde stres birikir, iş yığılır ve kendine olan güven azalır. Ama iyi haber şu: erteleme bir karakter kusuru değil, öğrenilebilir bir alışkanlıktır. Yani değiştirilebilir.

Temel bilgi

Erteleme, kısaca söylemek gerekirse, yapmamız gerektiğini bildiğimiz bir işi, bilerek ve isteyerek daha sonraya bırakmaktır. Burada önemli olan iki kelime var: "bilerek" ve "isteyerek". Yani unutkanlık erteleme değildir. Gerçekten vaktin olmaması da erteleme değildir. Erteleme, yapabilecekken yapmamaktır.

Çoğu insan ertelemeyi "tembellik" sanır. Oysa bu doğru değildir. Tembellik, bir şeyi yapmak için hiç istek duymamaktır. Erteleme ise genelde tam tersidir: kişi işi yapması gerektiğini bilir, hatta bazen yapmak da ister, ama yine de başlayamaz veya bırakır. Bu ikisi arasındaki fark çok önemlidir, çünkü kendine "ben tembelim" diyen biri kendini suçlar ve motivasyonu daha da düşer. Oysa "ben erteliyorum" diyen biri, bunun bir alışkanlık olduğunu ve değiştirilebileceğini bilir.

Peki neden erteleriz? Beynimiz, aslında bizi korumaya çalışan bir mekanizmayla çalışır. Zor, sıkıcı veya kaygı verici bir işle karşılaştığımızda beynimiz bunu bir "tehdit" gibi algılayabilir. Bu işten kaçınmak, o anda bize rahatlık verir. Telefona bakmak, dizi izlemek, mutfağı toplamak gibi küçük ve kolay işler ise anında keyif verir. Beynimiz, uzak gelecekteki büyük faydayı (örneğin sınavı geçmek, işi bitirmek) değil, o anki küçük rahatlığı tercih eder. Buna kısa vadeli rahatlık arayışı denir.

Görüldüğü gibi erteleme, çoğu zaman disiplin eksikliği değil, beynin kısa vadeli rahatı seçme eğilimidir. Bunu bilmek bile büyük bir rahatlama sağlar, çünkü artık kendini yargılamak yerine bu mekanizmayı anlayıp yönetmeye odaklanabilirsin.

Adım adım nasıl yapılır?

Bu derste amacımız hemen erteleme alışkanlığını bitirmek değil; önce onu fark etmek. Fark etmeden değişim olmaz. Aşağıdaki adımları izleyerek kendi erteleme kalıplarını gözlemlemeye başlayabilirsin.

1. Son bir haftayı düşün. Yapman gerekip de ertelediğin en az üç şeyi aklından geçir. Büyük ya da küçük olması fark etmez.
2. Her biri için kendine sor: "Bunu erteledigimde ne yaptım?" Telefona mı baktın, başka bir işle mi oyalandın, hiçbir şey mi yapmadın?
3. Şu soruyu da sor: "Bu işi düşününce içimde ne hissettim?" Sıkıntı mı, kaygı mı, yorgunluk mu, yoksa "nereden başlayacağımı bilmiyorum" duygusu mu?
4. Bir erteleme günlüğü başlat. Bir deftere veya telefonuna, bugünden itibaren erteledigin her şeyi kısaca yaz: ne erteledin, ne zaman, ne hissettin, yerine ne yaptın. Uzun cümleler gerekmiyor, birkaç kelime yeterli.
5. Kalıpları ara. Birkaç gün sonra günlüğüne bak. Hep aynı saatte mi erteliyorsun? Hep aynı tür işleri mi (örneğin telefon açmayı, yazı yazmayı) erteliyorsun? Bu kalıpları görmek, ilerideki derslerde çözüm üretmenin ilk adımıdır.

Örnek

Kurgusal bir örnek üzerinden gidelim. Bir çalışan, işyerinde önemli bir sunum hazırlaması gerektiğini biliyor. Sunumun son tarihi üç gün sonra. İlk gün masasına oturuyor, dosyayı açıyor, ama sonra "önce e-postalarıma bakayım" diyor. E-postalar bitince "biraz kahve içeyim" diyor. Kahveden sonra bir iş arkadaşıyla sohbet ediyor. Gün bitiyor, sunum hâlâ boş.

Bu çalışan kendine "ben çok tembelim" diyebilirdi. Ama erteleme günlüğü tutsaydı şunu fark ederdi: sunumu her açtığında içinde bir "acaba beğenmezler mi" kaygısı beliriyor. Bu kaygıdan kaçmak için beyni onu daha kolay ve anlık rahatlık veren işlere (e-posta, kahve, sohbet) yönlendiriyor. Yani sorun tembellik değil, başarısızlık korkusundan kaçınma. Bu farkındalık, ileride bu kaygıyla nasıl başa çıkacağını öğrenmesi için ilk adım olacak.

Sık yapılan hatalar

• Kendini "tembel" olarak etiketlemek. Bu, motivasyonu artırmaz, tam tersine azaltır ve gerçek sebebi görmeni engeller.
• Ertelemeyi sadece "vakit yokluğu" sanmak. Çoğu zaman vakit vardır, ama o vakit başka küçük işlere harcanır.
• Bir kerede her şeyi değiştirmeye çalışmak. Bu derste amaç sadece fark etmek; hemen tüm alışkanlıkları değiştirmeye çalışmak yorar ve pes etmene yol açar.
• Erteleme günlüğünü uzun ve zahmetli tutmak. Günlük birkaç dakikanı almalı; uzun yazılar tutmaya çalışırsan bu görevi de ertelersin.
• Sadece işle ilgili ertelemeleri saymak. Ev işleri, telefon görüşmeleri, kişisel kararlar da ertelemenin bir parçasıdır; hepsini gözlemle.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Bugünden başlayarak, üç gün boyunca erteledigin her şeyi kısa notlarla bir deftere veya telefonuna yaz.
• Her erteleme anında, o işi düşününce içinde ne hissettiğini (sıkıntı, kaygı, yorgunluk, belirsizlik) tek kelimeyle not et.
• Hafta sonunda notlarına bak ve en sık tekrar eden kalıbı bul; bunu bir sonraki derse taşımak üzere aklında tut.

Kendini sına

1. Erteleme ile tembellik arasındaki temel fark nedir?
2. Beynimiz neden zor bir işi ertelemeyi "tercih eder"?
3. Kısa vadeli rahatlık arayışı ne demektir, bir örnekle açıkla.
4. Erteleme günlüğü tutmanın amacı nedir?
5. Bir işi ertelerken hissedilen duygulara üç örnek ver.

Cevaplar

• 1. Tembellik bir işi yapma isteğinin hiç olmamasıdır; erteleme ise işi yapmamız gerektiğini bilip isteyerek daha sonraya bırakmaktır.
• 2. Çünkü beyin, zor veya kaygı verici işleri bir tür tehdit gibi algılar ve o andaki rahatlığı, uzak gelecekteki faydaya tercih eder.
• 3. Anlık, kolay bir keyfi (telefon bakmak gibi) uzun vadeli bir faydaya (sınavı geçmek gibi) tercih etmektir; örneğin ders çalışmak yerine dizi izlemek.
• 4. Kendi erteleme kalıplarını fark etmek; ne zaman, neyi ve neden erteledigini görmek, çözüm üretmenin ilk adımıdır.
• 5. Kaygı, sıkıntı, yorgunluk, belirsizlik hissi veya başarısız olma korkusu gibi duygular örnek verilebilir.