Ortamını Düzenle: İradeye Güvenme, Sistem Kur

Neden önemli?

Telefonunu "sadece beş dakika" diye eline alıp bir baktığında yarım saat geçmiş olur mu? Ya da mutfak masasında ders çalışmaya oturduğunda, gözünün önünden geçen televizyon, sürekli akan sohbetler, dağınık masa yüzünden bir türlü odaklanamadığın olur mu? Bunun sebebi senin "iradesiz" olman değil. Ortamın seni dikkatini dağıtmaya davet ediyor. Bir önceki derste küçük adımlarla harekete geçmeyi ve bir görevi başlatmanın en zor kısmının ilk adım olduğunu konuşmuştuk. Bu derste ise o ilk adımı atmayı kolaylaştıracak, hatta neredeyse otomatik hâle getirecek bir şeyi öğreneceksin: çevreni düzenlemek. Çünkü irade gücün sınırlıdır ve her gün tükenir; ama ortamını bir kere doğru kurarsan, o düzenleme sana her gün, her saat yardımcı olur.

Temel bilgi

Çoğu insan erteleme sorununu "daha güçlü iradeye sahip olmak" ile çözmeye çalışır. Oysa irade, gün içinde kullandıkça azalan bir kaynaktır. Sabah kolayca hayır diyebildiğin bir şeye akşam çok daha zor hayır dersin, çünkü gün boyunca onlarca küçük karar alarak irade gücünü harcamışsındır. Bu yüzden kalıcı değişim isteyen kişiler iradeye değil, sisteme güvenir. Sistem demek, doğru davranışı kolay, yanlış davranışı zor hâle getiren bir düzen kurmak demektir.

Bunu iki basit kavramla açıklayabiliriz: sürtünme azaltmak ve sürtünme artırmak. İyi bir alışkanlığı yapmak ne kadar kolaysa, onu o kadar sık yaparsın. Kötü bir alışkanlığı yapmak ne kadar zorsa, ondan o kadar uzak durursun.

Buradaki ortak nokta şu: hiçbirinde "kendine daha çok hâkim ol" gibi bir tavsiye yok. Sadece eşyanın yerini, ulaşılabilirliğini değiştiriyoruz. Zihnimiz, önüne çıkan en kolay seçeneğe yönelir. Bu doğal eğilimi düşman değil, yardımcı olarak kullanabiliriz.

Adım adım nasıl yapılır?

1. Son bir haftanı düşün ve erteleme yaşadığın anı hatırla. O anda çevrende neler vardı? Telefon elinin altında mıydı? Masan dağınık mıydı? Gürültü var mıydı?
2. Yapmak istediğin işi kolaylaştıracak tek bir değişiklik seç. Örneğin ders çalışacağın masayı önceden toparlamak ya da spor ayakkabılarını kapının yanına koymak.
3. Seni oyalayan tek bir şeyi zorlaştır. Telefonu uçak moduna al, başka odaya bırak ya da dikkat dağıtan uygulamaları sil, en azından bir hafta boyunca dene.
4. Ortamını göreve göre ayır. Mümkünse yatağında ders çalışma, kanepede iş yapma. Beyin, bir mekânı hep aynı davranışla ilişkilendirirse, o mekâna gittiğinde otomatik olarak o davranışa geçmeye başlar.
5. Değişikliği bir gece önceden hazırla. Sabah kalktığında hiçbir karar vermeden işe başlayabilmen için spor çantası, kitap ya da malzemeler önceden hazır olsun.
6. Bir hafta sonunda ortamındaki bu küçük değişikliğin işe yarayıp yaramadığını gözden geçir. Yaramadıysa başka bir engeli kaldırmayı dene.

Örnek

Bir çalışan, akşamları eve gelince rapor yazmayı sürekli erteliyordu. Bilgisayarını açar açmaz önce sosyal medyaya bakıyor, sonra saatler geçiyor, rapor bir kenarda kalıyordu. Kendine "bu akşam kesin yazacağım" diye söz veriyor ama her seferinde aynı şey oluyordu. Bir gün, rapor yazmadan önce telefonunu yatak odasına bırakmaya, bilgisayarda sadece rapor dosyasını ve gerekli programı açık tutmaya, diğer sekmeleri kapatmaya karar verdi. İlk gün hâlâ biraz zorlandı, ama telefonuna ulaşmak için kalkıp başka odaya gitmesi gerektiğinden, o küçük zahmet onu caydırdı ve rapora devam etti. İki hafta sonra bu, onun için doğal bir alışkanlık hâline geldi; artık "kendimi zorlamam mı gerekiyor?" diye düşünmüyor, sadece masaya oturup başlıyordu.

Sık yapılan hatalar

• Ortamı değiştirmeden sadece "daha disiplinli olacağım" diye kendine söz vermek. Bu, çoğu zaman birkaç gün sonra unutulur.
• Aynı anda çok fazla şeyi birden değiştirmeye çalışmak. Bir haftada beş farklı alışkanlığı düzenlemeye kalkmak yorucu olur ve genelde bırakılır.
• Dikkat dağıtıcıyı tamamen ortadan kaldırmak yerine sadece "görmezden gelmeye" çalışmak. Telefon masanın üzerinde durduğu sürece, sessize alınmış olsa bile dikkat çeker.
• Değişikliği bir kerelik yapıp tekrar eski düzene dönmek. Sistem, sürekli korunduğunda işe yarar.
• Sadece kötü alışkanlığı zorlaştırmayı düşünüp iyi alışkanlığı kolaylaştırmayı unutmak. İkisi birlikte yapılırsa etkisi çok daha güçlü olur.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Çalışma ya da ders masanı beş dakikada toparla; üzerinde sadece o an gereken şeyler kalsın.
• Bir dikkat dağıtıcını (telefon, televizyon kumandası, oyun konsolu) günün belli saatlerinde ulaşamayacağın bir yere koy.
• Yarın yapman gereken önemli bir işin malzemesini bu akşamdan hazırla; sabah hiçbir karar vermeden başlayabilmen için.

Kendini sına

1. İrade gücü neden gün boyunca güvenilir bir çözüm değildir?
2. "Sürtünmeyi azaltmak" ne anlama gelir? Bir örnek ver.
3. "Sürtünmeyi artırmak" ne anlama gelir? Bir örnek ver.
4. Bir mekânı hep aynı davranışla ilişkilendirmenin faydası nedir?
5. Ortam değişikliğini kalıcı yapmak için nelere dikkat etmek gerekir?

Cevaplar

• İrade, gün içinde kullanıldıkça azalan sınırlı bir kaynaktır; bu yüzden sadece iradeye güvenmek, günün ilerleyen saatlerinde başarısız olma ihtimalini artırır.
• İyi bir davranışı yapmayı kolaylaştırmaktır; örneğin spor kıyafetini önceden hazırlayıp göz önünde bırakmak.
• Kötü bir davranışı yapmayı zorlaştırmaktır; örneğin telefonu başka bir odaya bırakmak.
• Beyin o mekâna girdiğinde otomatik olarak ilgili davranışa geçmeye başlar, böylece başlamak için ekstra çaba gerekmez.
• Değişikliği tek seferlik yapmak yerine düzenli korumak, aşırıya kaçmadan bir veya birkaç küçük adımla başlamak ve bir hafta sonunda sonucu değerlendirmek gerekir.

Bu kursun son dersinde, burada kurduğun küçük sistemleri nasıl kalıcı bir alışkanlığa dönüştüreceğini ve geri düştüğün anlarda kendini nasıl toparlayacağını öğreneceksin.