Maliyetleri Hesapla: Sabit ve Değişken Giderler

Önceki derste bir fikri gerçek bir insanla, yani ilk müşteri adayınla test etmeyi öğrendin. Şimdi elinde bir fikir ve belki de ilk geri bildirimler var. Ama bir fikrin girişime dönüşmesi için önce şunu bilmen gerekir: bu ürünü veya hizmeti üretmek sana gerçekte kaça mal oluyor? Bu dersin konusu tam olarak bu: maliyeti doğru hesaplamak.

Neden önemli?

Bir kişi evde kek yapıp komşularına ve iş yerindeki arkadaşlarına satmaya başlasın. Un, şeker, yumurta parasını hesaplayıp "bir kek 40 lira, ben 60 liraya satıyorum, 20 lira kâr ediyorum" diye düşünsün. Ama fırının elektriğini, kek kalıplarının aşınmasını, kutu ve ambalaj masrafını, hatta kekleri teslim ederken harcadığı benzini hiç hesaba katmamış olsun. Ay sonunda eline geçen para, sandığından çok daha az çıkar. Sorun kek yapmayı bilmemek değildir; sorun gerçek maliyeti bilmemektir. Bu durum sadece kek satan biri için değil; serbest çalışan bir tasarımcı, el işi takı satan bir öğrenci, küçük bir tamirci dükkânı açan biri için de aynı şekilde geçerlidir. Maliyetini bilmeyen kişi, aslında zarar ederken kâr ettiğini düşünebilir.

Temel bilgi

Bir işin maliyetleri iki ana gruba ayrılır: sabit giderler ve değişken giderler. Bu ayrımı anlamak, fiyatını doğru belirlemenin ilk şartıdır.

Sabit gider, sen hiç satış yapmasan bile ödemek zorunda olduğun giderdir. Ay boyunca bir tane bile ürün satmasan da bu para çıkar. Değişken gider ise sattığın her birim ürünle birlikte artan gider türüdür. Hiç satış yapmazsan bu gideri de yapmazsın.

Bazı giderler ikisinin arasında kalabilir; buna yarı sabit gider denir. Örneğin bir telefon faturasının sabit bir kısmı olur ama çok fazla arama yaparsan ek ücret çıkabilir. Başlangıçta bu ayrıntıya çok girmene gerek yok; önce ana ayrımı net yap.

Adım adım nasıl yapılır?

1. Bir ay boyunca ödediğin veya ödeyeceğin bütün sabit giderleri yaz: kira, abonelikler, sigorta, sabit fatura gibi kalemler.
2. Ürettiğin her bir ürün veya hizmet için harcadığın değişken giderleri ayrı ayrı listele: hammadde, ambalaj, kargo, komisyon gibi kalemler.
3. Bir ayda kaç ürün satmayı veya kaç iş yapmayı planladığını tahmin et. Bu sayı tahmini olabilir ama gerçekçi olmalı.
4. Toplam sabit gideri, planladığın ürün sayısına böl. Bu sana "her ürüne düşen sabit gider payı"nı verir.
5. Bu payı, o ürünün değişken giderine ekle. Çıkan sonuç, bir ürünün sana gerçek toplam maliyetini gösterir.
6. Bu rakamı bir kenara not et; bir sonraki derste fiyat belirlerken tam olarak bu sayıdan yola çıkacaksın.

Örnek

Kurgusal bir örnek düşünelim: Bir öğrenci, elde ördüğü bilekliklerden ayda 50 tane satmayı planlıyor. Sabit giderleri şöyle: küçük bir el örgü makinesinin aylık taksidi 300 lira, sosyal medya reklam bütçesi 200 lira. Toplam sabit gider ayda 500 lira. Bir bileklik için ip, boncuk ve ambalaj masrafı toplamda 15 lira. Şimdi hesaplayalım: 500 lira sabit gideri 50 bilekliğe bölersek, her bilekliğe 10 lira sabit gider payı düşer. Bunu değişken gidere eklersek: 15 + 10 = 25 lira. Yani her bilekliğin gerçek maliyeti 25 liradır, 15 lira değil. Öğrenci eğer bileklikleri 20 liradan satsaydı, aslında her satışta 5 lira zarar ediyor olacaktı ama bunu fark etmeyecekti.

Sık yapılan hatalar

• Sadece hammadde masrafını hesaba katıp kira, elektrik, internet gibi sabit giderleri unutmak.
• Kendi çalışma saatlerine hiç değer vermemek; emeğin de bir maliyeti olduğunu göz ardı etmek.
• Satış tahminini gerçekçi yapmamak; "ayda 200 satarım" diyip aslında 20 satmak, sabit gider payını çok düşük göstermeye yol açar.
• Kargo, komisyon, iade gibi küçük ama sık tekrar eden giderleri "önemsiz" sayıp hesaba katmamak.
• Bir kere hesaplayıp bir daha güncellememek; fiyatlar ve giderler zamanla değişir, hesabı düzenli tekrar yapmak gerekir.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Kendi fikrin veya hâlihazırda yaptığın bir iş için sabit giderlerini bir kâğıda veya telefonuna liste halinde yaz.
• Aynı iş için bir birim ürün veya hizmetin değişken giderini kalem kalem hesapla.
• Yukarıdaki altı adımı takip ederek bir ürününün gerçek toplam maliyetini bul ve bu sayıyı not et.

Not: Bu ders sana maliyeti hesaplama mantığını öğretir; vergi, kayıt veya resmi işletme kurma konularında kesin adım gerekiyorsa bir mali müşavire veya ilgili uzmana danışman en sağlıklısı olur.

Kendini sına

1. Sabit gider ile değişken gider arasındaki temel fark nedir?
2. Hiç satış yapmasan bile ödemek zorunda olduğun gidere ne denir?
3. Bir ürünün gerçek toplam maliyetini bulmak için sabit gider payını nasıl hesaplarsın?
4. Örnekteki bileklik satan öğrencinin bir bilekliğinin gerçek maliyeti kaç liraydı?
5. Satış tahminini gerçekten düşük yaparsan, hesapladığın sabit gider payı ne olur: daha yüksek mi, daha alçak mı çıkar?

Cevaplar

• Sabit gider satışa bağlı olmadan her ay ödenir; değişken gider ise satılan ürün sayısı arttıkça artar.
• Sabit gider.
• Toplam sabit gideri, o ay satmayı planladığın ürün sayısına bölerek.
• 25 lira (15 lira değişken gider + 10 lira sabit gider payı).
• Daha yüksek çıkar; çünkü sabit gider daha az ürüne bölünmüş olur.

Artık bir ürününün sana gerçekte kaça mal olduğunu biliyorsun. Bir sonraki derste bu maliyet rakamından yola çıkarak doğru fiyatı nasıl belirleyeceğini öğreneceksin; çünkü maliyetini bilmeden konulan bir fiyat, ya seni zarara sokar ya da müşteriyi kaçırır.