Tarama ve Gözden Geçirme Teknikleri

Bir önceki derste hızlı okumanın temel tekniklerini, göz hareketlerini ve gereksiz kelime tekrarını azaltmayı öğrendin. Bu derste, o hızı asıl işe yarar hâle getiren bir adımı öğreneceksin: okumaya başlamadan önce metni tarama. Bir sonraki derste ise taradığın ve seçtiğin bilgiyi nasıl not alacağını göreceksin. Yani bu ders, hız ile not alma arasındaki köprü.

Neden önemli?

Bir öğrenci düşün. Yarın sınav var, elinde 40 sayfalık bir ders notu var ve sadece 2 saati kaldı. Baştan sona, her cümleyi aynı dikkatle okumaya kalkarsa, muhtemelen 15. sayfada zaman biter ve geri kalanını hiç göremez. Ya da bir çalışanı düşün: e-posta kutusunda 30 tane okunmamış mesaj var, ama bunların çoğu sadece bilgilendirme amaçlı, ikisi ise acil cevap bekliyor. Her ikisini de aynı hızda okursa, önemli olanı fark etmesi gecikir. Tarama ve gözden geçirme, tam da bu noktada devreye girer: metne dalmadan önce "burada ne var, neresi önemli, neresi atlanabilir" sorusuna hızlıca cevap bulmanı sağlar.

Temel bilgi

Tarama ve gözden geçirme birbirine benzer ama aynı şey değildir. İkisi de okumadan önce ya da okuma sırasında zaman kazandırır, ama amaçları farklıdır.

İkisinin ortak noktası şu: gözünle her kelimeyi tek tek okumazsın. Sayfanın üzerinde göz gezdirirsin, dikkatini çeken noktalara (başlıklar, kalın yazılar, rakamlar, isimler) odaklanırsın ve geri kalanı "arka planda" bırakırsın. Bu, tembellik değildir; tam tersine, beynin en önemli bilgiye daha çok zaman ayırmasını sağlayan bir yöntemdir.

Burada anlaşılması gereken en önemli fikir şudur: her metin, her kelimesiyle aynı öneme sahip değildir. Bir kitabın giriş cümlesi genelde ana fikri verir, bir paragrafın ilk cümlesi genelde o paragrafın konusunu özetler, başlıklar ise metnin iskeletini gösterir. Tarama ve gözden geçirme, bu iskeleti önce görüp sonra ete kemiğe büründürme işidir.

Adım adım nasıl yapılır?

Bir metni okumaya başlamadan önce şu sırayla ilerle. Bu süreç genelde 2-5 dakika sürer, ama sana saatlerce zaman kazandırır.

• 1. Adım - Başlığa ve alt başlıklara bak: Metnin ne hakkında olduğunu, hangi bölümlere ayrıldığını gör. Bir kitap bölümüyse içindekiler kısmına, bir raporsa bölüm başlıklarına bak.
• 2. Adım - Giriş ve sonuç kısmını oku: İlk paragraf genelde konuyu tanıtır, son paragraf genelde özetler veya sonuç çıkarır. Bu ikisini okumak sana metnin "çerçevesini" verir.
• 3. Adım - Her paragrafın ilk cümlesine göz at: Çoğu düzgün yazılmış paragrafta ilk cümle, o paragrafın ana fikrini taşır. Sadece bu cümlelere bakarak metnin akışını takip edebilirsin.
• 4. Adım - Kalın, italik, altı çizili kelimelere ve rakamlara dikkat et: Yazar genelde önemli gördüğü yerleri vurgular. Tablo, grafik ve resim varsa onlara da göz at, çünkü genelde metnin özünü görsel olarak taşırlar.
• 5. Adım - Kendine 2-3 soru sor: Bu metinden ne öğrenmek istiyorum? Hangi bilgiye ihtiyacım var? Bu sorular, asıl okumaya geçtiğinde dikkatinin dağılmasını önler.
• 6. Adım - Şimdi asıl okumaya geç: Artık metnin haritasını çıkardın. Hangi bölümün sana lazım olduğunu, hangisinin hızlı geçilebileceğini biliyorsun. Detaylı okumaya buradan başla.

Örnek

Bir üniversite öğrencisini düşünelim (bu örnek tamamen kurgusaldır). Sınavdan bir gün önce elinde 25 sayfalık bir ders notu var. Önce notun başındaki içindekiler kısmına ve her bölümün başlığına bakıyor; not 4 ana konudan oluşuyor. Sonra her bölümün ilk ve son paragrafını okuyor, bölümün neyi anlattığını kabaca çıkarıyor. Kalın yazılan tanımlara ve tablo hâlindeki formüllere göz atıyor. Bu tarama işlemi toplam 8 dakika sürüyor. Sonunda fark ediyor ki 4 bölümden ikisini zaten iyi biliyor, biri hiç anlamadığı bir konu, biri de sınavda çok soru çıkma ihtimali yüksek bir bölüm. Kalan vaktini, en çok ihtiyaç duyduğu iki bölüme ayırıyor. Eğer tarama yapmadan baştan sona okumaya kalksaydı, muhtemelen zaten bildiği konulara da eşit zaman harcayacak ve en çok ihtiyaç duyduğu bölüme yeterince vakit kalmayacaktı.

Sık yapılan hatalar

• Tarama sırasında her kelimeyi anlamaya çalışmak. Tarama, anlamak için değil, haritayı görmek içindir; detaylı anlama işi sonraki adımdadır.
• Önizlemeyi tamamen atlayıp direkt satır satır okumaya başlamak. Bu, en çok zaman kaybettiren alışkanlıktır.
• Sadece başlıklara bakıp hiç asıl metne dönmemek. Tarama, okumanın yerini almaz; sadece okumayı yönlendirir.
• Zaman sınırı koymadan taramak. Tarama uzarsa amacından çıkar ve normal okumaya dönüşür; kendine "bu metin için en fazla 5 dakika" gibi bir sınır koy.
• Her metne aynı taramayı uygulamak. Kısa bir e-postayı taramak birkaç saniye sürer, uzun bir raporu taramak birkaç dakika sürebilir; süreyi metnin uzunluğuna göre ayarla.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Bu hafta okuyacağın ilk uzun metinde (ders notu, kitap bölümü, rapor) önce 5 dakika tarama yap, sonra ne öğrendiğini kısaca kendi kendine anlat.
• Bir gün boyunca gelen e-postalarını önce başlık ve ilk cümlelerine bakarak tara, hangilerinin acil olduğunu işaretle, sonra sırayla oku.
• Okuduğun bir haberde veya makalede, sadece paragrafların ilk cümlelerini okuyarak konunun ne olduğunu tahmin et, sonra tüm metni okuyup tahminin doğru çıkıp çıkmadığını kontrol et.

Kendini sına

1. Gözden geçirme (skimming) ile tarama (scanning) arasındaki temel fark nedir?

2. Bir metnin ana fikrini bulmak için genelde hangi iki paragrafa bakmak en hızlı yoldur?

3. Tarama sırasında her kelimeyi anlamaya çalışmak neden bir hatadır?

4. Bir raporda belirli bir tarihi veya rakamı hızlıca bulmak istediğinde hangi teknik kullanılır?

5. Tarama yapmadan direkt okumaya başlamanın en büyük dezavantajı nedir?

Cevaplar

1. Gözden geçirme genel fikri yakalamak içindir, tarama ise belirli bir bilgiyi (isim, tarih, rakam) bulmak içindir.

2. Giriş (ilk) paragraf ve sonuç (son) paragraf; bunlar genelde konuyu tanıtır ve özetler.

3. Çünkü tarama, anlamak için değil, metnin haritasını çıkarmak içindir; anlama işi detaylı okuma aşamasında yapılır ve tarama sırasında anlamaya çalışmak zaman kaybettirir.

4. Tarama (scanning) tekniği.

5. Önemli olan ile önemsiz olan bilgiye eşit zaman ayırmak, bu yüzden zamanın büyük kısmının gereksiz yerlere gitmesi ve en çok ihtiyaç duyulan kısma yeterince zaman kalmaması.