Çocuğun Beynini ve Duygularını Anlamak

Bu ders yaklaşık 11 dakika sürer. Bir önceki derste ebeveyn ile çocuk arasındaki iletişimin temel taşlarına giriş yapmıştık. Bu derste bir adım geriye gidip şu soruyu soracağız: çocuk neden bazen "dinlemiyor", neden aniden ağlıyor ya da bağırıyor? Cevabı çoğu zaman "kötü davranışta" değil, beyninin henüz gelişmemiş olmasında. Bir sonraki derste bu bilgiyi kullanarak çocuğu gerçekten dinlemeyi ve onunla doğru şekilde konuşmayı öğreneceğiz.

Neden önemli?

Bir markette, beş yaşındaki bir çocuk istediği oyuncak alınmayınca yere yatıp bağırmaya başlar. Ebeveyn önce sakin kalmaya çalışır, sonra sinirlenir: "Kaç kere söyledim, böyle davranma!" Çocuk susmaz, aksine daha çok ağlar. Ebeveyn eve dönerken kendini hem yorgun hem başarısız hisseder.

Bu sahne aslında çok yaygındır ve çoğu zaman "kötü ebeveynlik" ya da "şımarık çocuk" ile ilgili değildir. Çocuğun beyni, yetişkin beyni gibi çalışmaz. Duygularını durdurma, bekleme, mantık yürütme gibi becerileri sağlayan bölüm henüz olgunlaşmamıştır. Bunu bilmek, ebeveynin tepkisini değiştirir: Suçlamak yerine yardım etmeye geçilir. Bu bilgi, sinirlendiğiniz anda bile sakin kalmanıza yardımcı olan en güçlü araçlardan biridir.

Temel bilgi

Çocuğun beynini basitçe iki bölüme ayırarak düşünebiliriz: duygu beyni (hızlı, tepkisel, doğuştan gelişmiş) ve düşünen beyin (mantık, kontrol, planlama; yavaş gelişir ve ancak 20'li yaşların ortasında tamamen olgunlaşır).

Küçük bir çocukta duygu beyni çok güçlü, düşünen beyin ise henüz "inşaat halinde"dir. Bu yüzden çocuk, yetişkin gibi "sakin ol, mantıklı düşün" diyerek kendini toparlayamaz. Duygu beyni devreye girdiğinde, düşünen beyin adeta devre dışı kalır. Bilim insanları buna bazen "beynin kapağının açılması" benzetmesini yapar: duygu çok yükseldiğinde, mantık kısmına geçici olarak ulaşılamaz hale gelir.

Burada önemli bir ayrım var: "kötü davranış" ile "gelişim aşaması" arasındaki fark. "Kötü davranış" bakış açısı, çocuğun bilerek ve isteyerek sizi zor durumda bıraktığını varsayar. "Gelişim aşaması" bakış açısı ise şunu söyler: çocuğun beyni bu duyguyla başa çıkacak araçlara henüz sahip değil, bu yüzden bu şekilde tepki veriyor. Bu ikinci bakış açısı, ebeveynin sinirlenmek yerine yol gösterici olmasını sağlar.

Bunu anlamak, çocuğu her istediğinde "idare etmek" ya da sınır koymamak anlamına gelmez. Sınırlar hâlâ gereklidir; sadece sınırı koyarken çocuğun o an ne yaşadığını anlayarak hareket edersiniz.

Adım adım nasıl yapılır?

1. Çocuk aşırı tepki verdiğinde (ağlama, bağırma, vurma isteği) önce kendinize şunu sorun: "Bu davranış, onun şu an beyninin duygu kısmının devrede olduğunu mu gösteriyor?"
2. Kendi sesinizi ve bedeninizi sakinleştirin. Derin bir nefes alın. Çocuk sizin sakinliğinizi "ödünç" alır; siz sakinseniz, onun da sakinleşmesi kolaylaşır.
3. Önce duyguyu adlandırın, sonra kural hatırlatın. Örnek: "Çok kızgınsın, oyuncağı alamadığın için üzüldün." Bunu söylemek, çocuğun "anlaşıldığını" hissetmesini sağlar.
4. Çocuk sakinleşene kadar uzun açıklamalar yapmayın. Duygu beyni devredeyken uzun cümleler işe yaramaz; kısa ve yumuşak cümleler yeterlidir.
5. Çocuk sakinleştikten sonra (birkaç dakika, bazen daha uzun sürebilir) kısa ve net biçimde kuralı hatırlatın: "Oyuncağı bugün almıyoruz, ama eve gidince başka bir şey yapabiliriz."
6. Olay bittikten sonra, sakin bir anda, ne olduğunu birlikte konuşun. Bu, çocuğun ileride kendi duygularını tanımayı öğrenmesine yardımcı olur.

Örnek

Bu örnek kurgusaldır. Bir çalışan, işten eve yorgun döndüğünde yedi yaşındaki çocuğu ev ödevini yapmak istemediği için masaya vurup ağlamaya başlar. Çalışan önce "Kaç kere söyledim, otur ve yap!" demek ister, ama bir önceki dersteki iletişim temellerini hatırlar ve durur.

Derin bir nefes alır, çocuğun yanına diz çöker ve sakin bir sesle söyler: "Ödev senin için çok zor geliyor galiba, bu yüzden kızgınsın." Çocuk bir anda durur, gözyaşları arasında başını sallar. Çalışan hemen ödeve dönmesini istemez; birkaç dakika yanında sessizce oturur. Çocuk sakinleştikten sonra, birlikte ödevin en zor kısmını bulup küçük adımlara bölerler. Ödev bitmese de, o akşam ev daha az gergin geçer.

Sık yapılan hatalar

• Çocuk ağlarken veya bağırırken uzun uzun açıklama yapmaya çalışmak (bu anda dinleyecek durumda değildir).
• Duygusal tepkiyi "kasıtlı kötü davranış" sanıp hemen cezaya yönelmek.
• Ebeveynin kendi sinirini kontrol edemeden çocuğa sakin olmasını söylemesi (çocuk, sizin sesinizden ve bedeninizden etkilenir).
• Her yaşta aynı beklentiyi taşımak; örneğin üç yaşındaki bir çocuktan on yaşındaki gibi kendini kontrol etmesini beklemek.
• Çocuk sakinleştikten sonra konuyu hiç tekrar açmamak; bu, çocuğun duygularını tanımayı öğrenme fırsatını kaçırmasına yol açar.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Çocuğunuzun bir duygusal patlama anında, cümleye başlamadan önce üç saniye durup derin bir nefes alın; bunu en az üç kez uygulayın.
• Bir duygusal an yaşandığında, kural hatırlatmadan önce duyguyu adlandırmayı deneyin ("Çok üzgünsün", "Çok kızgınsın" gibi) ve sonucu not edin.
• Sakin bir günde çocuğunuzla oturup "En son ne zaman çok kızdın, o an ne hissettin?" diye sorun; bu konuşmayı bir kâğıda kısaca yazın.

Kendini sına

1. Çocuğun beyninde "düşünen beyin" bölümü genellikle kaç yaşında tam olgunlaşır?
2. "Duygu beyni" devredeyken çocuğa uzun açıklamalar yapmak neden etkili değildir?
3. "Kötü davranış" bakış açısı ile "gelişim aşaması" bakış açısı arasındaki temel fark nedir?
4. Bir çocuk duygusal patlama yaşadığında ebeveynin ilk yapması gereken şey nedir?
5. Duyguyu adlandırmak ("Çok kızgınsın" demek) neden faydalıdır?

Cevaplar

1. Yaklaşık 20'li yaşların ortasında tam olgunlaşır; çocukluk ve ergenlik boyunca gelişmeye devam eder.
2. Çünkü o anda mantık ve dil ile ilgili beyin bölümüne geçici olarak daha az ulaşılabilir; uzun cümleler işlenemez.
3. "Kötü davranış" çocuğun bilerek yaptığını varsayar; "gelişim aşaması" ise çocuğun o duyguyla başa çıkacak beceriye henüz sahip olmadığını kabul eder.
4. Önce kendi sakinliğini sağlamak, sonra çocuğun duygusunu anlamaya çalışmaktır.
5. Çünkü çocuk kendini anlaşılmış hisseder, bu da sakinleşme sürecini hızlandırır ve güven oluşturur.

Bir sonraki derste, çocuğun beynini ve duygularını anladığımız bu temel üzerine, onunla nasıl gerçekten dinleyerek ve doğru sorular sorarak iletişim kuracağımızı öğreneceğiz.