'Ben Dili' ile Konuşmak

Bir önceki derste, çocuğunuzun davranışlarının altında yatan duyguyu görmeyi ve onu duymayı öğrendiniz. Şimdi sırada şu var: peki siz kendi duygunuzu, kendi ihtiyacınızı çocuğunuza nasıl anlatacaksınız? İşte bu derste, suçlamadan, bağırmadan, kendinizi ifade etmenin yolunu öğreneceksiniz: ben dili.

Neden önemli?

Bir düşünün: Akşam yemeği için sofrayı hazırladınız, çocuğunuz eve geç geldi, yemek soğudu. İçinizden şu cümle çıkıyor: 'Sen hiç saygı göstermiyorsun bana! Hep geç kalıyorsun, hiç düşünmüyorsun!'

Bu cümleyi duyan bir çocuk ne yapar? Ya savunmaya geçer ('Ya sen de hep böyle abartıyorsun!'), ya küser, ya da kapıyı çarpıp odasına gider. Sebep şudur: 'sen' ile başlayan cümleler bir suçlama gibi algılanır. Karşı taraf hatasını düşünmek yerine kendini savunmaya odaklanır. Yani asıl mesajınız — 'Ben endişelendim, üzüldüm' — hiç ulaşmaz.

Oysa aynı durumu şöyle de söyleyebilirsiniz: 'Sen gelmeyince ben çok endişelendim, sofra da soğudu, üzüldüm.' Bu cümlede suçlama yok, ama duygu var. İşte 'ben dili' tam olarak bunu yapar: sizi rahatlatır, çocuğu suçlamaz, ama mesaj yine de net bir şekilde ulaşır.

Temel bilgi

'Sen dili' ve 'ben dili' arasındaki fark, aslında cümlenin kimin üzerine kurulduğuyla ilgilidir.

Ben dili üç parçadan oluşur. Bunları bir formül gibi düşünebilirsiniz:

• Davranış: Ne oldu? (Yargı içermeden, sadece olan biteni anlatın.)
• Duygu: Bu davranış sizde ne hissettirdi?
• Etki veya ihtiyaç: Bu durum sizi veya başka birini nasıl etkiledi, ya da neye ihtiyacınız var?

Örnek kalıp: 'Sen ... yaptığında (davranış), ben ... hissediyorum (duygu), çünkü ... (etki/ihtiyaç).'

Dikkat: Cümle 'sen' ile başlasa bile, eğer devamında suçlama yoksa ve asıl vurgu sizin duygunuzdaysa, bu yine ben dilidir. Önemli olan kelime değil, cümlenin kurgusu ve niyetidir.

Adım adım nasıl yapılır?

1. Sinirlendiğiniz veya üzüldüğünüz anda hemen konuşmayın. Birkaç saniye durun, derin bir nefes alın. Öfkeyle söylenen cümleler genelde 'sen dili' olur.
2. Önce kendinize sorun: 'Şu anda tam olarak ne hissediyorum? Kızgınlık mı, endişe mi, yorgunluk mu, hayal kırıklığı mı?' Duyguyu doğru adlandırmak önemlidir.
3. Olan olayı, yargı katmadan, sadece gördüğünüz gibi anlatın. Örneğin 'sen çok bencilsin' değil, 'oyuncaklar yerde kaldı' gibi somut bir tespit yapın.
4. Cümlenizi kurun: 'Ben ... gördüğümde/olduğunda, ... hissediyorum, çünkü ...' Bu üç parçayı sırayla söyleyin.
5. Cümleyi sakin bir ses tonuyla söyleyin. Aynı cümle bağırarak söylenirse etkisini kaybeder.
6. Çocuğunuzun tepkisini bekleyin ve dinleyin. Ben dili bir sohbet başlatır, tek taraflı bir konuşma değildir.
7. Gerekirse birlikte bir çözüm bulun: 'Bundan sonra ne yapabiliriz?' diye sorun.

Örnek

Bir anne, işten eve geldiğinde mutfağın dağınık olduğunu görür. Eskiden şöyle derdi: 'Sen hiç yardım etmiyorsun, evde bir sen varsın bir de dağınıklık!' Bu sefer durur, nefes alır ve şöyle söyler: 'Ben eve gelip bulaşıkları görünce yorgun hissediyorum, çünkü bütün gün çalıştım ve dinlenmeye ihtiyacım var. Bana yardım eder misin?'

Çocuk bu cümleyi duyduğunda suçlanmadığını hisseder. Anlaşılır bir istek duyar ve genelde yardıma daha açık olur. Aynı örnek bir baba ve genç kızı için de geçerli olabilir: Baba, kızının telefonla çok vakit geçirmesinden rahatsızsa, 'Sen sürekli telefondasın, beni hiç dinlemiyorsun' yerine, 'Seninle konuşurken telefona bakıldığını görünce, önemsenmediğimi hissediyorum, biraz sohbet etmek isterim' diyebilir.

Sık yapılan hatalar

• 'Ben' kelimesiyle başlayıp yine suçlamaya devam etmek: 'Ben senin bu kadar sorumsuz olmana çok kızıyorum' cümlesi hâlâ bir 'sen' suçlamasıdır, sadece başında 'ben' vardır. Gerçek ben dili, duyguyu ve ihtiyacı anlatır, karşıdakini etiketlemez.
• Duyguyu abartmak veya küçümsemek: 'Ben ölesiye üzüldüm' gibi abartılı ifadeler yerine gerçek duyguyu ('üzüldüm', 'endişelendim') sade şekilde söylemek daha etkilidir.
• Cümleyi çok uzun tutmak: Uzun, dolambaçlı açıklamalar çocuğun (özellikle küçük yaştaki) dikkatini dağıtır. Kısa ve net olun.
• Sadece sözcüğü değiştirip tonu değiştirmemek: Ben dili cümlesini bağırarak veya alaycı bir tonla söylemek, mesajın etkisini yok eder. Ses tonu, sözcükler kadar önemlidir.
• Ben dilini bir kez deneyip çocuk hemen değişmeyince vazgeçmek: Bu bir alışkanlıktır, hem sizin hem çocuğunuzun buna alışması zaman alır. Sabırlı olun.

Bu hafta yapabileceğin 3 şey

• Bu hafta en az bir kez, sinirlendiğiniz bir anda durup 'davranış-duygu-ihtiyaç' formülünü kullanarak bir cümle kurun ve çocuğunuzun tepkisini gözlemleyin.
• Kendinize sık kullandığınız üç 'sen dili' cümlesini yazın (örneğin 'sen hiç dinlemiyorsun') ve her biri için bir 'ben dili' karşılığı hazırlayın. Cebinizde bir kağıda not edebilirsiniz.
• Bir gün boyunca, çocuğunuza söylediğiniz her eleştiriden önce üç saniye durup 'Bunu ben dili ile söyleyebilir miyim?' diye kendinize sorun.

Kendini sına

1. 'Sen dili' ile kurulan cümleler çocukta genellikle hangi tepkiyi doğurur?
2. Ben dili cümlesinin üç temel parçası nedir?
3. 'Ben senin bu kadar tembel olmana sinirleniyorum' cümlesi gerçek bir ben dili midir? Neden?
4. Ben dili cümlesini söylemeden önce yapılması önerilen ilk adım nedir?
5. Ben dili sadece cümlenin kelimeleriyle mi ilgilidir, yoksa başka neye de dikkat edilmelidir?

Cevaplar

• Genellikle savunmaya geçme, küsme veya öfkelenme gibi tepkiler doğurur; asıl mesaj çoğu zaman ulaşmaz.
• Davranış (ne oldu), duygu (ne hissettiniz) ve etki/ihtiyaç (bu durumun sizi nasıl etkilediği veya neye ihtiyacınız olduğu).
• Hayır, değildir; çünkü 'ben' kelimesiyle başlasa da cümle hâlâ karşıdaki kişiyi ('tembel') etiketleyip suçlamaktadır. Gerçek ben dili yargı içermez.
• Konuşmadan önce durup nefes almak ve o anda ne hissettiğinizi kendinize sormaktır.
• Hayır, ses tonu ve sakinlik de en az kelimeler kadar önemlidir; öfkeli bir tonla söylenen 'ben dili' cümlesi etkisini kaybedebilir.

Bir önceki derste çocuğunuzu dinlemeyi, bu derste ise kendinizi anlatmayı öğrendiniz. Bir sonraki derste, bu iki beceriyi bir araya getirerek çatışma anlarında birlikte çözüm bulmayı ele alacağız.