Orta Çağ Dünyası: Avrupa, İslam Uygarlığı ve Doğu Asya

Önceki derste Roma İmparatorluğu'nun çöküşünü ve Antik Akdeniz dünyasının mirasını incelemiştik. Bu derste Roma'nın Batı'da yıkılışından sonra dünyanın nasıl yeniden şekillendiğini görüyoruz: Avrupa'da toprağa dayalı yeni bir düzen, Bağdat'ta parlayan bir bilim uygarlığı, Çin'de kağıttan baruta uzanan buluşlar. Bir sonraki derste bu Orta Çağ birikiminin Rönesans'a ve Coğrafi Keşifler Çağı'na nasıl zemin hazırladığını ele alacağız.

Giriş

"Orta Çağ" dediğimizde çoğu zaman aklımıza şatolar, şövalyeler ve karanlık bir dönem gelir. Oysa bu tanım büyük ölçüde Batı Avrupa'ya özgüdür ve hatta orası için bile eksiktir. Aynı yüzyıllarda Bağdat'ta bilginler Yunan felsefesini çeviriyor, cebiri geliştiriyor, göz anatomisini araştırıyordu. Çin'de kağıt para kullanılıyor, matbaa deneniyor, pusula gemilere yön veriyordu. Hindistan'da matematikçiler sıfır kavramını ve ondalık sayı sistemini olgunlaştırmıştı. Bugün kullandığımız rakamlar, cebir kelimesi, üniversite fikrinin atası olan medreseler ve kağıdın Avrupa'ya ulaşması, hep bu dönemin mirasıdır. Orta Çağ'ı tek bir "karanlık" resimle değil, aynı anda birbirinden farklı hızlarda ilerleyen birkaç uygarlığın hikâyesi olarak okumak, bugünün küresel dünyasını anlamamıza da yardımcı olur.

Bilmen gerekenler

Anlatım

Batı Roma İmparatorluğu 476 yılında yıkıldığında, geride büyük ve merkezi bir devlet değil, parçalanmış küçük krallıklar bıraktı. Yollar bakımsız kaldı, şehirler küçüldü, ticaret yavaşladı. Bu boşlukta ortaya çıkan yeni düzene tarihçiler feodalizm der: kral toprağını güvendiği soylulara verir, soylular da bu toprağı işleyen köylülere karşılık koruma sağlardı. Kilise, hem manevi hem de siyasi açıdan döneme damgasını vurdu; okuma yazmayı büyük ölçüde manastırlar sürdürdü. 800 yılında Frank kralı Şarlman'ın Papa tarafından imparator ilan edilmesi, Batı Roma'nın mirasını yeniden canlandırma girişimiydi; ama gerçek anlamda güçlü ve merkezi bir devlet, yüzyıllar boyunca Avrupa'da tam olarak kurulamadı.

Aynı yüzyıllarda, Arap Yarımadası'ndan çıkan İslam orduları hızla genişleyerek İran'dan İspanya'ya uzanan devasa bir coğrafyayı birleştirdi. Önce Şam merkezli Emeviler, ardından 750'de iktidara gelen ve başkenti Bağdat'a taşıyan Abbasiler döneminde, bu geniş coğrafya bir bilim ve kültür merkezine dönüştü. Bağdat'ta kurulan Beytü'l-Hikme'de bilginler Yunanca, Farsça ve Hintçe eserleri Arapçaya çevirdi; Aristoteles'ten Batlamyus'a, Hint matematikçilerinden Pers hekimlerine kadar geniş bir bilgi birikimi tek bir dilde toplandı. Bu çeviri hareketi sadece eski bilgiyi korumakla kalmadı, üzerine yeni katkılar da eklendi.

İslam dünyasının bilime katkıları çok yönlüydü. Harezmî'nin cebir üzerine yazdığı eser, Avrupa'ya "algebra" kelimesini kazandırdı; kendi adı ise "algoritma" sözcüğüne dönüştü. Hint kökenli sıfır kavramı ve ondalık sayı sistemi, Arap dünyası üzerinden Avrupa'ya ulaştığı için bugün hâlâ "Arap rakamları" diye anılır. İbn Sina'nın el-Kanun fi't-Tıb adlı eseri, yüzyıllarca hem doğuda hem Avrupa üniversitelerinde tıp eğitiminin temel kaynaklarından biri oldu. İbn Heysem ışığın gözden değil, cisimlerden göze geldiğini göstererek modern optiğin temellerini attı. Endülüs'teki Kurtuba (Cordoba), farklı dinlerden bilginlerin bir arada çalıştığı, kütüphaneleriyle ünlü bir kültür merkeziydi.

Doğu Asya'da ise Çin, Tang Hanedanı (618-907) döneminde İpek Yolu sayesinde Orta Asya, İran ve hatta Bizans ile canlı bir ticaret ağı kurdu; başkent Chang'an, dönemin en kalabalık ve kozmopolit şehirlerinden biriydi. Tang'ı izleyen Song Hanedanı (960-1279) döneminde ise kağıt para, hareketli harfli baskı teknikleri, barut ve pusula gibi buluşlar gelişti; bu icatlar zamanla ticaret yolları üzerinden batıya doğru yayıldı. Çin'de devlet memurluğuna girmek için düzenlenen sınav sistemi, soyluluktan çok bilgiye dayalı bir bürokrasi kurmayı amaçlıyordu. Hindistan'da ise büyük Gupta İmparatorluğu'nun çözülüşünden sonra bölge küçük krallıklara bölündü; 1206'da kurulan Delhi Sultanlığı ile kuzey Hindistan'da İslam etkisi güçlü bir siyasi güç hâline geldi, aynı zamanda Hint Okyanusu üzerinden Arap ve Doğu Afrika limanlarıyla canlı bir deniz ticareti sürdü.

Bu üç dünya birbirinden kopuk değildi. İpek Yolu ve Hint Okyanusu ticaret ağları, mal kadar fikir de taşıyordu; kağıt yapımı Çin'den İslam dünyasına, oradan da Endülüs ve Sicilya üzerinden Avrupa'ya ulaştı. 1096'dan itibaren başlayan Haçlı Seferleri, Avrupalılarla Müslümanlar arasında çatışma kadar ticaret ve bilgi alışverişine de yol açtı. Orta Çağ'ın sonlarına doğru, 1258'de Moğol ordularının Bağdat'ı yakıp yıkması Abbasi halifeliğine ağır bir darbe vurdu; buna karşılık Avrupa'da kentler ve ticaret canlanmaya, üniversiteler kurulmaya başlamıştı. Bu değişimler, önümüzdeki derste ele alacağımız Rönesans'ın zeminini hazırlayacaktı.

Yakın okuma / örnek

Bağdat'taki Beytü'l-Hikme'yi somut bir örnek olarak ele alalım. Abbasi halifeleri, özellikle Halife el-Me'mun döneminde, dünyanın dört bir yanından toplanan el yazmalarının Arapçaya çevrilmesini destekledi. Bu merkezde çalışan bilginler yalnızca çevirmen değildi; Yunan matematiğini okuyup üzerine yeni çözümler geliştiriyor, Hint astronomi tablolarını inceleyip kendi gözlemleriyle karşılaştırıyorlardı. Harezmî'nin cebir üzerine yazdığı eser de bu ortamda ortaya çıktı; problemleri sözel olarak ifade edip sistematik çözüm yöntemleri sunuyordu. Yüzyıllar sonra, 12. yüzyılda İspanya'daki Toledo şehrinde kurulan bir çeviri okulunda bu kez Arapça eserler Latinceye çevrildi ve Avrupa üniversitelerine ulaştı. Böylece Bağdat'ta üretilen bilgi, önce Arap dünyasında olgunlaşıp sonra Avrupa'ya taşınan uzun bir yolculuğun parçası oldu. Bu örnek bize, bilginin tek bir merkezde doğup kapalı kalmadığını, kültürler arasında dolaşarak biriktiğini gösterir.

Sık karıştırılanlar

• Emeviler ile Abbasiler aynı hanedan sanılır; oysa başkentleri (Şam ve Bağdat) ve yönetim anlayışları farklıdır.
• "Karanlık Çağ" ifadesi yalnızca Batı Avrupa için kısmen geçerlidir; aynı dönemde İslam dünyası ve Çin bilimsel açıdan oldukça üretkendi.
• Sıfır ve ondalık sayı sistemi Araplara değil Hint bilginlerine aittir; Araplar bu sistemi geliştirip Avrupa'ya taşımıştır.
• Haçlı Seferleri tek bir sefer değil, 1096'dan itibaren farklı zamanlarda düzenlenen birden fazla seferdir.
• Feodalizm Avrupa'nın her bölgesinde aynı şekilde işlemedi; bölgeden bölgeye önemli farklılıklar gösterdi.

Kendini sına

• 1) Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra Avrupa'da ortaya çıkan, toprağa dayalı düzenin adı nedir?
• 2) Abbasi halifeliğinin başkenti hangi şehirdi?
• 3) Bağdat'ta kurulan ve çeviri hareketinin merkezi olan kuruma ne ad verilir?
• 4) Song Hanedanı döneminde Çin'de gelişen buluşlardan ikisini yazınız.
• 5) 1206 yılında kuzey Hindistan'da kurulan ve İslam etkisini güçlendiren devletin adı nedir?

Cevaplar

• 1) Feodalizm.
• 2) Bağdat.
• 3) Beytü'l-Hikme.
• 4) Kağıt para, hareketli harfli baskı, barut, pusula gibi buluşlardan herhangi ikisi.
• 5) Delhi Sultanlığı.