Yeni Bir Devletin Doğuşu: Milli Mücadele ve Cumhuriyet

Giriş

Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkılışından yeni bir ulus-devletin ortaya çıkmasına geçen bu kısa süre, Türkiye tarihinin en çalkantılı ve aynı zamanda en umut verici dönemlerinden biridir. Birinci Dünya Savaşı'ndan mağlubiyetle çıkan, parçalanmakta olan bir devleti kurtarmak ve yerine modern bir cumhuriyet inşa etmek—bu çift hedef, Mustafa Kemal Atatürk liderliğindeki Milli Mücadele sırasında gerçekleştirildi. Bugün, Türkiye'nin bağımsızlığı ve cumhuriyet rejimi, bu dönemin mirasıdır. Bu son derste, Kurtuluş Savaşı'ndan 1923'teki Cumhuriyet ilanına uzanan yolu ve Yeni Türkiye'nin temel direkleri inceleyeceğiz.

Bilmen Gerekenler

Anlatım

Birinci Dünya Savaşı'nın sonu, Osmanlı İmparatorluğu için tam bir yıkıntıdır. 1918 yılında Mondros Ateşkesi'nden sonra, İtilaf Devletleri Anadolu'yu işgal etmeye başladı. 1919 yılının baharında Yunan kuvvetleri İzmir'e, İtalyanlar Antalya'ya, Fransızlar Adana'ya çıktı. İstanbul'da hayalet bir hükümet kalmıştı ama söz söylemeye gücü yoktu. İşte bu karanlık saatlerde, bir subay—Mustafa Kemal—Anadolu'ya geçti ve bir direniş örgütlemeye başladı. 1919 yazında Sivas'ta toplanan Heyet-i Temsiliye, bu hareketin siyasi yüzü oldu.

Milli Mücadele, ilk yıllarında çok zordur. Batı Anadolu'da Yunanlılar ilerliyor, doğuda Ermeniler, kuzeyden Ruslar baskı yapıyor. Ama Atatürk ve yanındaki subaylar—İsmet İnönü, Fevzi Çakmak gibi—birer birer zaferler kazandı. 1921'deki Sakarya Savaşı, belki de en önemli dönüm noktası: Yunan ordusu Ankara kapılarına kadar gelmiş, ama Türk birlikleri geri ittiler. Ardından 1922 Eylülü'nde İzmir Zaferi geldi. Türk ordusu Ege'de Yunanlıları kırdı, işgal kuvvetlerini denize dökmeye başladı. Kısa bir zaman sonra, iyice zayıflayan işgal güçleri Anadolu'yu boşaltmak zorunda kaldı.

Siyasi olarak da ufuk açılıyor. 1923 yılının Temmuz ayında Lozan'da bir barış antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, Sevr Antlaşması'nın (1920) yanlışlarını tamamıyla tersine çevirdi. Türkiye'nin bağımsızlığı ve toprak bütünlüğü, başta İngiltere olmak üzere dünya devletleri tarafından tanındı. Boğazlar yeniden Türkiye'nin kontrolü altına girdi. Kurtuluş Savaşı, barışla sonuçlanmıştı.

29 Ekim 1923'te Ankara'da Cumhuriyet ilan edildi. Saltanat kaldırıldı, Osmanlı Hanedanı gitti, yerine halk egemenliğine dayalı yeni bir devlet kuruldu. Atatürk, Cumhuriyet'in ilk Cumhurbaşkanı oldu. Ama Cumhuriyet sadece bir ad değişikliği değildi; bunu takip eden yıllar, radikal bir toplumsal dönüşümün tanığı oldu. 1924'te yeni bir anayasa kabul edildi. 1926'da Türk Medeni Kanunu, İsviçre kanunlarından uyarlanarak, geleneksel hukuku tamamen değiştirdi. İslam şeriatı yasal sistemden kaldırıldı. Kadınlar eğitim, iş ve aile hayatında yeni haklar kazandı. 1928'de Arap alfabesi yerini Latin alfabesine bıraktı.

Bu yıllar, Türkiye'nin kültürel, hukuki, eğitim ve ekonomik alanlarda modern bir yapıya doğru atılan kararlı adımlarıdır. Elbette hızlı değişim, direniş de beraberinde getirdi. Bazı dindar kesimler laicizme karşı hoşnutsuzdu. Yerel ağalar, merkezî devletten rahatsızdı. Ama Atatürk ve hükümeti, bu reformları tarihî görev olarak görüyordu. 1930'lara gelindiğinde, Türkiye dünya gözünde artık yeni bir ülke, yeni bir devlet olarak görülüyordu.

Yakın Okuma / Örnek

Lozan Antlaşması (24 Temmuz 1923) ve Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) karşılaştırması: Sevr, İtilaf Devletleri tarafından Osmanlı İmparatorluğu'na dayatılan bir antlaşmaydı. Türkiye harita üzerinde, Batı Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da bölüştürülüyordu. Yunan, İtalyan ve Ermenilere topraklar veriliyordu. Kayseri'nin doğusu, hatta Ankara yakını bile "Ermeni bölgesi" olarak çiziliyordu. Antep, Urfa, Mardin gibi şehirler de başka devletlere verilecekti. Ama Sevr imzalanmamıştı—çünkü Milli Mücadele başlamış, bu antlaşmayı tanımayan bir direniş hareketi yükseliyordu. Lozan'da ise, tam tersi oldu. Türk ordusu savaşta kazanmıştı, diplomasinin masasına güçlü bir konumda oturdu. Sonuç: Türkiye'nin sınırları neredeyse bugünkü hale geldi, bağımsızlığı tam tanındı, boğazlardan egemenliği geri alındı. Lozan, Sevr'in cevabı, milli iradenin zaferiydi.

Sık Karıştırılanlar

• Milli Mücadele vs. Kurtuluş Savaşı: Milli Mücadele, 1919-1923 arası tüm direnişi kapsar (askeri, siyasi, kültürel). Kurtuluş Savaşı, bu mücadelenin askeri safhasını, silahlandırılmış çatışmaları adlandırır. Yani Kurtuluş Savaşı, Milli Mücadele'nin bir parçasıdır.
• Sevr vs. Lozan: Sevr, kaybedenin imzaladığı antlaşma gibidir, şartları çok ağırdır ve uygulanmadı. Lozan, kazanılan barışın mukavelesidir, Türkiye'nin koşullarını dikte ettiği antlaşmadır.
• İstanbul Hükümeti vs. TBMM: İstanbul'daki Sultan'ın hükümeti işgalcilere başkaldırmıyordu; halife ve padişahı korumakla uğraşıyordu. Ankara'daki TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi), halk adına bağımsızlığı savunan meşru hükümet ve meclisti.
• Cumhuriyet'in ilanı vs. Devlet yapısının değişmesi: Cumhuriyet'in ilanı 29 Ekim 1923'te oldu, ama hukuki, eğitim ve kültürel reformlar ondan sonraki yıllarda gerçekleşti. Cumhuriyet, bir formdan çok, değişim sürecinin başlangıcı oldu.
• Atatürk'ün reformları vs. Osmanlı ıslahatları: 18-19. yüzyıl Osmanlı Tanzimat ve Islahat Fermanları, modernleşme iddiasıydı ama geleneksel yapı çoğunlukla korundu. Cumhuriyet'in reformları ise, eski sistemi kökten değiştirdi ve yerine yeni kurumu koydu.

Kendini Sına

1. Lozan Antlaşması ne zaman imzalandı ve neden Sevr'den daha avantajlıydı?

2. 29 Ekim 1923'te ne oldu ve bu tarih Türkiye için neden önemli?

3. Sakarya Savaşı'nın Milli Mücadele'deki yeri nedir?

4. İsmet İnönü kimdi ve Milli Mücadele'de ne tür bir rol oynadı?

5. Atatürk'ün reformlarından en radikal olanları adlandır ve bunların niçin Cumhuriyet için gerekli görüldüğünü açıkla.

Cevaplar

1. Lozan Antlaşması 24 Temmuz 1923'te imzalandı. Sevr'den farklı olarak, Türkiye'nin savaşta galip tarafında olması nedeniyle daha uygun şartlar sağladı. Türkiye'nin bağımsızlığı tam tanındı, toprak bütünlüğü korundu, boğazlar geri alındı ve nüfus mübadelesi sorunu daha barışçıl çözüldü.

2. 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi. Saltanat kaldırıldı, halk egemenliğine dayalı yeni bir devlet kuruldu. Bu tarih, Osmanlı'nın son çizgisinin ve Türk Cumhuriyet'in başlangıcının tarihidir; Türkiye'nin kimliğini yeniden tanımladı.

3. Sakarya Savaşı (Ağustos 1921), Yunan ordusunun Ankara kapılarına kadar ilerlediği kritik bir anında yapıldı. Türk birlikleri bu savaşı kazanarak, Yunanlıları püskürtmenin ve Batı Anadolu'yu kurtarmanın yolunu açtı. Uluslararası desteğin azaldığı bir dönemde, Türk halkı bu zafer nedeniyle kendine güven tazeledi.

4. İsmet İnönü, asker ve devlet adamıydı. Milli Mücadele'de Sakarya Savaşı'nı planlayan ve yöneten komutan, aynı zamanda Atatürk'ün güvendiği siyasi danışmanıydı. Lozan görüşmelerinde başdelegesi olarak görev yaptı. Cumhuriyet sonrası başbakan ve ardından cumhurbaşkanı oldu.

5. En radikal reformlar: (a) Saltanatın kaldırılması ve Cumhuriyet'in ilanı; (b) Şeriat yerine Türk Medeni Kanunu'nun kabul edilmesi, yani hukuki sistemi sekuler temele oturtması; (c) Arap alfabesinin Latin alfabesiyle değiştirilmesi. Bu reformlar, Türkiye'nin tamamen yeni bir kimlik ve yapı kazanması için gerekti; geleneksel ve dinî kurumların mutlak iktidarı kırılıp modern-laik bir devlet yapısı kuruldu.

Son Söz: Sekiz derse yayılı bu yolculukta, Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluşundan, parlak çağlarından, dönüşüm ağrılarından, ve nihayet Cumhuriyet'in doğuşuna kadar geldik. Türkiye tarihinin bu kesitini bilmek, bugünün Türkiye'sini anlamak demektir. Her tarih bilgisi, aynı zamanda bir vizyon geçmişine ve geleceğine bakma olanağıdır.